Muzeum Zabawek w Krakowie, Fundacja Zbiorów Rodziny Sosenków

Fundacja Kolekcji Rodziny Sosenko gromadzi i zarządza jedną z największych, najbardziej wszechstronnych i interdyscyplinarnych prywatnych kolekcji kultury materialnej w Polsce. Jej liczba i jakość przewyższają te, które posiadają wiele muzeów publicznych. To opus magnum założyciela Marka Sosenko, znanego kolekcjonera i antykwariusza, jest kontynuowane i wspierane przez innych członków rodziny. Pomimo braku stałej przestrzeni wystawienniczej, Fundacja opracowała udany projekt Muzeum Zabawek w Krakowie który porusza aktualne kwestie kryzysu klimatycznego i dobrobytu społecznego.

Kolekcja zabawek rodziny Sosenko prezentuje polskie i zagraniczne zabawki od XVI wieku do dnia dzisiejszego. Znajduje się tam m.in. szopka Bony Sforzy, klocki używane przez dzieci pruskiego cesarza Wilhelma II oraz zabawki należące do polskiego artysty literackiego i wizualnego Stanisława Wyspiańskiego. Zabawki z kolekcji były prezentowane na wielu wystawach, a także były wykorzystywane jako rekwizyty w wielu filmach: Lista Schindlera Stevena Spielberga, Trzy kolory Krzysztofa Kieślowskiego i Pan Tadeusz Andrzeja Wajdy.

Wystawa „Klinika zabawek: (2021/2022). Założyciel kolekcji zabawek Marek Sosenko jako
kierownik, a kuratorzy jako lekarze: Mateusz Okoński, Katarzyna Sosenko i Katarzyna Jagodzińska.

Wystawa „Klinika zabawek” (2021/2022). Uczniowie szkół podstawowych odwiedzają wystawę
prowadzoną przez Marka Sosenkę, założyciela kolekcji rodziny Sosenko.

Kolekcja stale się powiększa od lat 70. XX wieku, a w 2008 roku kolekcja rodziny Sosenko dała początek Fundacji Kolekcji Rodziny Sosenko, która chroni, zarządza i buduje programy wystawiennicze i edukacyjne wokół historycznych obiektów kultury materialnej. Celem Fundacji jest prezentacja obiektów o znaczeniu kulturowym, które wywołują debatę na temat kondycji współczesnego świata poprzez kontekstualizację tego namacalnego dziedzictwa, jednocześnie wskazując ich znaczenie dla nas dzisiaj poprzez poszukiwanie współczesnych znaczeń i zastosowań. Fundacja opiekuje się tysiącami obiektów reprezentujących różne dziedziny, z których najliczniejsza jest kolekcja historycznych pocztówek licząca 800 000 pozycji, a także kolekcja historycznych zabawek licząca ponad 40 000 pozycji.

Mimo ciągłych zmagań o miejsce i niewystarczających środków finansowych niezbędnych do zabezpieczenia i konserwacji obiektów, kolekcjonerzy niestrudzenie i wytrwale powiększają swoją kolekcję i dążą do pozyskania stałej przestrzeni, która pozwoliłaby na prezentację zbiorów i realizację programu publicznego.

Pomysł stworzenia muzeum narodził się na początku lat 90., jednak ze względu na ograniczenia finansowe i brak miejsca pozostał niezrealizowanym marzeniem, a kolekcja została ukryta przed publicznością w magazynach. Jednak w 2021 roku kolekcjonerzy zaczęli programować działania nie w formie instytucji, ale jako nomadyczny projekt znany jako Muzeum Zabawek w Krakowie. W tymczasowych lokalizacjach w oparciu o filozofię muzeum partycypacyjnego: współtworzonego przez publiczność, inkluzywnego i otwartego.

Od tego czasu muzeum stało się aktywnym uczestnikiem debat publicznych na temat aktualnych kwestii współczesnej agendy, w tym zmian klimatu, zrównoważonego rozwoju, migracji, równości, poprzez podnoszenie świadomości, animowanie dyskusji, wskazywanie możliwych rozwiązań lub działań, które można wdrożyć w codziennym życiu. Historyczne zabawki są prezentowane nie jako przedmioty, które przedstawiają narrację z dzieciństwa, ale wywołują idee w znacznie szerszej rozmowie i wspólnym działaniu.

Projekt Muzeum Zabawek angażuje się także w dyskusję na temat odpowiedzialności współczesnych muzeów i ich szerszej misji. Czy muzea powinny angażować się w kwestie zdrowia i dobrostanu. Czy działania na rzecz klimatu powinny odbywać się w ramach muzeum? Według Fundacji odpowiedź brzmi jednoznacznie: „Tak”.

Głównymi wyzwaniami dla Fundacji są brak miejsca i niewystarczające fundusze. To były główne przeszkody w ustanowieniu muzeum jako instytucji. Koszty przechowywania, konserwacji i nabywania obiektów są pokrywane ze środków prywatnych, a wszystkie działania programowe opierają się na wolontariacie członków rodziny i przyjaciół. Jednak te wyzwania okazały się katalizatorem kreatywnego myślenia i zainspirowały inicjowanie działań programowych bez miejsca i z jedynie podstawowym finansowaniem dla indywidualnych inicjatyw. W 2020 roku kolekcjonerzy połączyli siły z muzealnikiem, który wprowadził postępową, partycypacyjną i aktywistyczną filozofię opartą na wartościach odpowiedzialności społecznej. Obecny format to formuła bez strefy komfortu, którą zwykle zapewnia duży budynek, w którym wszystko ma swoje miejsce i wszystko opiera się na rutynie.

Ten model działania w tymczasowych przestrzeniach (obecnie tymczasowo mieści się w Aptece Designu, klastrze organizacji kreatywnych w krakowskiej dzielnicy Wesoła) pozwolił na zbudowanie marki i uzyskanie widoczności wśród mieszkańców, turystów i władz. Jednak na dłuższą metę nie jest to wykonalne: zmagania z niewystarczającą przestrzenią i ciągłe przeprowadzki odbiły się na małym zespole. Ponadto nie udało się znaleźć stabilnego źródła finansowania, a działania programowe opierają się jedynie na niewielkich grantach pozyskiwanych na realizację poszczególnych projektów.

Fundacja Kolekcji Rodziny Sosenko ma ambicję przekształcić Muzeum Zabawek w Krakowie w instytucję ze stałą siedzibą, która umożliwiłaby organizację kolekcji, stałą wystawę i oferowanie publicznych warsztatów. Projekt był laboratorium różnych praktyk muzealnych i testem, czy publiczność będzie zainteresowana takimi działaniami wysokiej jakości partycypacyjnymi i angażującymi projektami muzealnymi, a nie tylko prezentacją starych zabawek lub zwykłą rozrywką. Eksperyment ten okazał się bardzo udany: wzbudził zainteresowanie publiczności i przyciągnął uwagę mediów, liderów opinii publicznej i władz miasta, które wsparły projekt finansowo i organizacyjnie.

Równocześnie Fundacja podjęła projekt digitalizacji zbiorów, które udostępniono on-line, a także publikację problemowych książek on-line, w których prezentowane są artykuły ze zbiorów, wywiady i fotografie obiektów.

Fundacja tworzy miejsce spotkań dla osób z różnych środowisk. Po wybuchu wojny na Ukrainie stworzyła przestrzeń warsztatową dla rodzin uchodźców w przestrzeni wystawowej „Klinika zabawek” (2022), która została zamknięta dla zwiedzających. Kontynuacją pracy z tą grupą była „Klinika zabawek #2: Trudne pytania”, w której zabawki były wykorzystywane jako punkt wyjścia do rozmów skupiających się na samopoczuciu i emocjach. Dwuletni projekt partycypacyjny „Witryna z zabawkami” (2021-2022) został zaprojektowany z myślą o rodzinach z dziećmi, jedna część została specjalnie przygotowana dla osób o specjalnych potrzebach, a jedna odbyła się w języku angielskim i była skierowana do ekspatów mieszkających w Krakowie.

W inauguracyjnym projekcie Muzeum Zabawek „Witryna z zabawkami” (2021-2022) 68 kuratorów społeczności zostało upoważnionych do przyjęcia roli kuratorów i zbudowania wystaw historycznej kolekcji zgodnie ze swoimi upodobaniami. Katarzyna Sosenko, dyrektor Muzeum Zabawek, komentuje ten 18-miesięczny projekt:

Pomysł na projekt „Witryna z zabawkami” zrodził się z potrzeby otwarcia się na publiczność. Eksperymentalna forma współpracy stała się swego rodzaju narzędziem konsultacji społecznych. Byliśmy ciekawi różnych sposobów interpretacji, patrzenia na przedmioty z innej perspektywy, redefiniowania ich w nowym kontekście i w niestandardowy sposób. Oddając kolekcję w ręce krakowian, zrezygnowaliśmy z tego, co kolekcjoner lubi najbardziej: osobistego, autonomicznego, autorskiego podejścia do prezentacji własnej kolekcji. Dzieje się tak, ponieważ kolekcjoner ma dogłębną wiedzę na temat tematu, świadomość mocnych stron kolekcji i zdolność tworzenia warstw komunikacji jako koncepcji artystycznej.

Poprzez uspołecznienie procesu pracy z kolekcją stworzyliśmy demokratyczne wystawy. Różne głosy i zainteresowania zaczęły rezonować w subiektywnym wyborze społecznych kuratorów. Wszyscy zaangażowani w projekt poznali swoje perspektywy. Osoby zaangażowane w kolekcjonowanie i muzea były zainteresowane poznaniem kolekcji i historii zabawki. Rodzice z dziećmi skupiali się na funkcji zabawki. Z kolei osoby o specjalnych potrzebach zwracały uwagę na dostępność eksponatów i likwidację barier.

Kolejnym aspektem „Witryny Zabawek” była formuła współpracy z gospodarzami krakowskich instytucji i motyw prezentacji kolekcji w gablotach. Eksponaty w gablotach miały stać się swoistą wizytówką Muzeum Zabawek. Tutaj pojawił się aspekt wizerunkowy i pytanie: jak w takich warunkach pokazać piękno kolekcji? Dając głos publiczności, musieliśmy zmienić podejście. Nie liczyła się już ilość, jakość, historia, poprawność i kanon, ale emocje, osobiste doświadczenia, sentymenty i wyobraźnia.

W finale projekt pokazał szeroką gamę oczekiwań publiczności. Nauczył nas, że nie ma jednego właściwego sposobu interpretacji kolekcji. Każda obroni się sama, ponieważ każda ma wartość poznawczą. Tak więc poza materialną, historyczną i kulturową wartością kolekcji pojawiły się nowe znaczenia i wartości.

– czytamy w katalogu towarzyszącym wystawie.¹

Równocześnie zorganizowana wystawa „Klinika zabawek” (2021-2022) pokazała, jak naprawiać zabawki, wbrew powszechnej praktyce automatycznej wymiany zepsutych przedmiotów na nowe (kuratorzy ukuli termin „szybkie zabawki”, aby opisać zabawki wykonane z kiepskich materiałów, tanie, sprowadzane z daleka, które zazwyczaj szybko się psują). Wystawa obejmowała pokazy naprawy starych zabawek, klinikę, w której można było uzyskać porady dotyczące napraw, a także sztukę współczesną, która inspirowała do tego, aby nie wyrzucać niepotrzebnych lub zepsutych zabawek.

¹ Sosenko, Katarzyna. 2022. Przedmowa. In Katarzyna Jagodzińska. Witryna z zabawkami. Testowanie muzeum partycypacyjnego. Kraków: Muzeum Zabawek Kraków i Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, p. 6.