Biografia utrwalona w zabawce – Stefania Szyszko-Bohusz
Niezwykła kobieta, działaczka charytatywna i artystka, znana jako żona słynnego krakowskiego architekta Adolfa Szyszko-Bohusza.
Pewnego razu otrzymałem w darze od znajomego kolekcjonera niepozorny zestaw filcowych zabawek, które później okazały się cenna pamiątką historyczną. Wśród nich były półfabrykaty, filcowe ścinki, szablony i projekty do produkcji zabawek. Były one przeznaczone do sprzedaży na fundusz RGO, w czasie i po drugiej wojnie światowej. Zabawki te stanowią wysokiej klasy artystycznej wyroby. Autorką ich była artystka Stefania Szyszko-Bohusz. – Marek Sosenko
Stefania Szyszko-Bohusz (z domu Łaska) była polską artystką, której działalność z okresu II Wojny Światowej i okupacji stanowi unikalne połączenie wysokiej klasy rzemiosła artystycznego z głębokim altruizmem. Choć jej prace przez lata funkcjonowały w obiegu anonimowo, dziś są świadectwem polskiej kultury materialnej czasu II wojny światowej.
Wykształcenie i Życie Prywatne
Stefania odebrała staranne wykształcenie artystyczne, co pozwalało jej na projektowanie przedmiotów o wysokich walorach estetycznych. Była żoną wybitnego architekta, konserwatora zabytków Adolfa Szyszko-Bohusza (autora projektu przebudowy Zamku Królewskigo na Wawelu). Prowadziła niezwykle ożywioną działalność charytatywną. Wielokrotnie organizowała bale dobroczynne w ówczesnym Krakowie.
Działalność w Radzie Głównej Opiekuńczej (RGO)
W mrocznych latach niemieckiej okupacji (1940–1945), artystka związała się z Radą Główną Opiekuńczą* – jedyną polską organizacją charytatywną tolerowaną przez władze okupacyjne.
Tworzyła unikalne zabawki z materiałów z odzysku, głównie ze ścinków sukna, filcu i odpadów rzemieślniczych. Wykorzystywała autorskie szablony i projekty, które pozwalały na seryjną, choć wciąż ręczną produkcję.
Dochód ze sprzedaży tych przedmiotów zasilał fundusz pomocy sierotom wojennym i osobom najuboższym.
*RGO – polska organizacja charytatywna działająca podczas II wojny światowej
Za zgodą władz okupacyjnych w czasie II wojny światowej w latach 1940-1945, funkcjonowała polska organizacja charytatywna – Rada Główna Opiekuńcza. Z pomocy RGO korzystało wówczas ok. 900 tys. osób rocznie i obejmowała ona m. in. sieroty wojenne. Składała się na nią także rzemieślnicza produkcja zabawek z resztek i odpadów. Celem działalności zabawkarskiej było nie tylko materialne wsparcie sierot wojennych ze środków uzyskanych ze sprzedaży zabawek, ale także danie namiastki dzieciństwa, które wypatrzyła wojna.
O ludziach pracujących w RGO obecnie wiadomo niewiele, ponieważ były to realizacje anonimowe, często powstające w konspiracyjnych warunkach. Dlatego zarówno zabawki zgromadzone w kolekcji, jak i bezpośredni przekaz i udokumentowana proweniencja są niezwykle cennym źródłem wiedzy o działalności zabawkarskiej w trakcie drugiej wojny światowej.
Dziedzictwo i Anonimowość
Stefania Szyszko-Bohusz świadomie rezygnowała z promowania własnego nazwiska. Jej prace wchodziły na rynek anonimowo, ponieważ nadrzędnym celem był „pożytek”, a nie sława. Zabawki te pełniły funkcję nie tylko ekonomiczną, ale i psychologiczną – przywracały dzieciom namiastkę normalności w świecie wyniszczonym przez wojnę.
Dziś, dzięki badaniom kolekcjonerów takich jak Marek Sosenko wiemy, że jej wyroby cechował wysoki poziom artystyczny. Odkryte po latach szablony i filcowe figurki są dziś rzadkimi pamiątkami historycznymi, dokumentującymi konspiracyjne i półjawne warunki życia polskiej inteligencji oraz ich walkę o zachowanie godności poprzez twórczość.
Tekst powstał jako część wystawy czasowej „Bohaterki drugiego planu” – o biografiach wybitnych kobiet których biografia jest związana z historią zabawek i aktywnością na rzecz dzieci.
Pozostałe artykuły:
Biografia utrwalona w zabawce – Nellie Bly